22 stycznia 1920 roku Chełmno wróciło do Polski

Obchodzimy 106. rocznicę wkroczenia oddziałów Frontu Pomorskiego gen. Józefa Hallera do Chełmna i przejęcia przez nie władzy wojskowej. Po blisko 150 latach zaborów Pomorze i Kujawy Zachodnie wróciły do Polski.

Na Starym Rynku w Chełmnie, udekorowanym odświętnie w biało-czerwone flagi i girlandy, nastąpiło oficjalne przekazanie zwierzchnictwa cywilnego oraz wkroczenie wojsk polskich Frontu Pomorskiego, dowodzonego przez gen. Józefa Hallera. Dostojnego gościa powitał proboszcz dr Zygmunt Rogala. „Witamy Cię, najdzielniejszy synu Ojczyzny naszej. Niech żyje! I znowu wtórują tłumy, nie milkną okrzyki, pierś rozpiera radość, oczy zachodzą łzami” - relacjonował „Nadwiślanin Gazeta Ziemi Chełmińskiej”.

W odezwie generała Józefa Hallera do mieszkańców Pomorza z 21 stycznia 1920 r. czytamy: „Po 150 latach niewoli nadeszła chwila wyzwolenia. Wkraczające Wojsko Polskie dokonuje przyłączenia tych ziem do Państwa Polskiego. Jako Wódz Armji, której przypadło w udziale szczęście dokonania tego uroczystego, historycznego aktu”.

- Ten wybitny żołnierz i patriota wezwał mieszkańców do zjednoczenia się wokół idei solidarności i wytężonej pracy dla odradzającej się Ojczyzny, bowiem tylko pracą i jednością stać się może ona potężna. Zwrócił się również do polskiej młodzieży, której dotąd nie było dane doświadczyć życia w wolnej Ojczyźnie ani też stanąć w szeregach braterskich Wojska Polskiego, które strzeże potęgi i świetności Najjaśniejszej Rzeczypospolitej – podkreśla dr Katarzyna Maniewska z Delegatury Instytutu Pamięci Narodowej w Bydgoszczy.

Jak doszło do tych radosnych wydarzeń? 11 listopada 1918 r. Ententa i Republika Niemiecka zawarły rozejm w Compiègne kończący I wojnę światową. Józef Piłsudski wrócił do Warszawy z internowania w Niemczech i został naczelnikiem państwa. 11 listopada 1918 r. stał się symboliczną datą odzyskania przez Polskę niepodległości. Kujawy Wschodnie i Ziemia Dobrzyńska wróciły do Macierzy w listopadzie 1918 r. W 1920 r. na krótko zajęły je wojska bolszewickie, ale część Pomorza i Kujaw jeszcze ponad rok pozostawała poza granicami państwa.

Po wybuchu powstania wielkopolskiego na przełomie 1918 i 1919 r. Polacy opanowali Wielkopolskę, a także Pałuki (Szubin, Kcynia, Żnin) oraz część Kujaw Zachodnich (Inowrocław, Kruszwica, Strzelno). 28 czerwca 1919 r. podpisany został traktat wersalski kończący konferencję pokojową w Paryżu. Na jego mocy Pomorze i Kujawy Zachodnie miały zostać przyłączone do Polski. Niemcy ratyfikowały traktat dopiero 10 stycznia 1920 r. Tydzień później rozpoczął się proces powrotu tych ziem do Polski. Trwał on do 10 lutego. Ostateczny kształt granic północnych II Rzeczypospolitej został ustalony w 1924 r.

Zapraszamy do udziału w konkursie na platformie Kahoot! pt. „Powrót Bydgoszczy do Polski 1920 r.”; rozpocznie się w 19 stycznia o godz. 12.00 i trwać będzie do 20 stycznia do godz. 12.00., kiedy to nastąpi ogłoszenie wyników. Informacja o konkursie dostępna jest na profilu FB delegatury IPN w Bydgoszczy.

Opracował Jarosław Jakubowski

Tekst, zdjęcia i ilustracje na podstawie: Kamila Churska-Wołoszczak, Barbara Męczykowska „Należy stworzyć niepodległe państwo polskie (…) z wolnym dostępem do morza”. Powrót Pomorza i Kujaw do Polski 1918-1920, Instytut Pamięci Narodowej, Gdańsk-Bydgoszcz 2020

Zdjęcia:

Tytułowe: Stary Rynek w Chełmnie w dniu wkroczenia Wojska Polskiego do miasta, 22 stycznia 1920 r. (Muzeum Ziemi Chełmińskiej w Chełmnie).

Generał Józef Haller. (Narodowe Archiwum Cyfrowe)

Mapa Polski według traktatu wersalskiego. (Biblioteka Narodowa)

Odezwa gen. Józefa Hallera do mieszkańców województwa pomorskiego, 21 stycznia 1920 r. (Biblioteka Narodowa).

Powitanie gen. Józefa Hallera przed budynkiem dworca w Chełmnie, 29 stycznia 1920 r. (Muzeum Ziemi Chełmińskiej w Chełmnie).